نميشود مگر آنكه به كلى عمران آنان منقرض گردد ، مانند رنگ ثابتى كه در پارچه‌اى نفوذ كند و تا پارچه باقى باشد رنگ هم از آن جدا نميشود . وضع تونس هم به نسبت تمدنى كه در سايهء فرمانروائى دولتهاى صنهاجه و از آن پس موحدان بدست آورده‌اند و بسبب تكميل صنايع آنان در همهء كيفيات و احوال از لحاظ صنايع نظير اندلس است و هر چند كشور مزبور از اين نظر نسبت به اندلس در مرتبهء دوم قرار دارد ، ولى به علت عادات و رسومى كه مردم تونس از مصريان اقتباس ميكنند صنايع آنان هم اكنون از صنايع آن كشور افزون‌تر است ، زيرا مسافت ميان دو كشور تونس و مصر نزديك است و مسافران همه ساله از آن كشور بمصر مسافرت ميكنند و چه بسا كه ساليان دراز در مصر سكونت ميگزينند و از عادات و رسوم تجملى و صنايع استوار مردم آن كشور آنچه را كه مىپسندند فرا ميگيرند . و بنابر اين اوضاع تونس به علت آنچه ياد كرديم از لحاظ صنايع از يكسو مشابه مصر و از سوى ديگر مانند اندلس است ، زيرا بيشتر ساكنان آن از مردم شرق اندلس‌اند كه هنگام آواره شدن آنان در قرن هفتم به تونس پناهنده شده‌اند و در نتيجه اصول و كيفياتى از صنايع در اين كشور رسوخ يافته است و هر چند در اين روزگار وضع عمران تونس مناسب ترقيات صنعتى مزبور نيست ، ولى هنگامى كه ( صبغهء ) آئين هنر در كشورى رسوخ يابد كمتر ممكن است از آن رخت بربندد مگر آن سرزمين به كلى ويران شود . همچنين مىبينيم كه در قيروان و مراكش و قلعهء ابن حماد نيز آثارى از اين صنايع بجاى مانده است هر چند كليهء شهرهاى مزبور امروز يا ويرانه و يا در حكم ويرانه هستند و جز مردم بصير ، ديگرى نميتواند اين گونه آثار را دريابد و از صنايع مزبور آثارى در آن شهرها مشاهده مىكند كه كيفيات و احوال گذشتهء آنها را نشان ميدهند مانند خطى كه پس از محو كردن اثر آن در كتاب بجاى ميماند ، و خدا آفريدگار داناست [ 1 ] .

--> [ 1 - ) ] وَ هُوَ الْخَلّاقُ الْعَلِيمُ 36 : 81 . سورهء يس ، آيهء 81 .